Գրողի հայտնաբերած ճշմարտությունը

Գրողի հայտնաբերած ճշմարտությունը    

 

              (Մարկ Մուստյանն ու իր «Ժանդարմը» վեպը)                                                                                        

 

 

Հայոց ցեղասպանության մասին հարյուրավոր գրքեր են գրվել հայ և օտարազգի պատմաբանների, գրողների, քաղաքական գործիչների, դիվանագետների, լրագրողների կողմից: Նրանցից յուրաքանչյուրը յուրովի է անդրադարձել պատմական  իրողությանը: Անշուշտ, ապագա սերունդները նույնպես կանդրադառնան այս հարցին և կփորձեն փաստերը լուսաբանել նորովի և պատմությանը կուղղեն իրենց սերնդին հետաքրքրող հարցեր. կգտնեն նոր մեկնաբանություններ: Ի վերջո, յուրաքանչյուր ժամանակաշրջան առաջադրում է իր խնդիրները, անցյալի հանդեպ ունենում է տվյալ իրականությանը  համապատասխանող մոտեցում և պահանջում է, որ անցյալում տեղի ունեցած փաստերի հետ առնչվող հարցերը քննարկվեն նոր օրերի լույսի տակ: Հիշողությունը կորցրած Թուրքիան այսօր անտեսում է բոլոր փաստերն ու վկայությունները և շարունակում է ժխտել պատմական իրողությունը: Ուստի մեր խնդիրներից մեկն էլ այն է, որ թույլ չտանք դա մոռացվի, որպեսզի այլևս երբեք որևէ տեղ, որևէ ձևով և մարդկանց որևէ  խմբի հանդեպ նման բան չկրկնվի:

Մարկ Մուստյանի «Ժանդարմը» վեպը, որն անդրադառնում է ցեղասպանության հետ կապված կարևոր խնդիրներին, չափազանց ուշագրավ գեղարվեստական ստեղծագործություն է, որտեղ հեղինակը հետաքրքիր ու ինքնատիպ հնարքներ օգտագործելով, հարց է բարձրացնում՝ իսկ ինչպե՞ս է հնարավոր, որ մարդ արարածը մոռանա իր գործած սարսափելի ոճիրը: Կա երևույթը պարզաբանող հոգեբանական տեսակետ, ըստ որի՝ մարդկային հիշողությունն ունի այնպիսի հատկություն, որ երբեմն անհատը, կամ միայնակ, կամ էլ խմբովին, կարող է իր հիշողության միջից ջնջել այն իրադարձությունները, որոնք պղտորում են նրա միտքը: Մուստյանն այս հանգամանքը հաշվի է առնում և հետո հարցին տալիս յուրօրինակ և չափազանց խորհրդանշական պատասխան՝ ըստ երևույթին նա պետք է ստանա շատ ծանր ուղեղի վնասվածք, որպեսզի կարողանա մոռանալ: Հետո առաջադրում է մեկ այլ հարց՝ իսկ ի՞նչ է անհրաժեշտ, որպեսզի նա   վերհիշի և ցանկանա քավել իր գործած մեղքերը: Մուստյանն այդ հարցին նույնպես խորհրդանշական պատասխան է տալիս՝ հավանաբար նա  պետք է կրկին ուղեղի ծանր վնասվածք ստանա, կամ, ինչպես այս դեպքում՝ ուղեղի քաղցկեղ: Նրա ուղեղը պետք է վիրահատեն, որի հետևանքը կլինի այն, որ նա աստիճանաբար կսկսի վերհիշել: Որքան մահը մոտենա, այնքան նա ավելի ու ավելի կգիտակցի իր հանցանքի ծանրությունն ու այն փաստը, որ նույնիսկ իր մահով անցյալը չի կարող սրբագրվել: Այնուհետև նրան մտահոգելու է այն հարցը, թե ի՞նչ ժառանգություն է թողնելու սերունդներին՝ ճշմարտությու՞նը, թե՞ սուտը, որն օրերից մի օր կբացահայտվի: Չէ՞ որ ամեն մարդ ցանկանում է թողնել լավ անուն և բարի հիշատակ, ամեն մարդ  ցանկանում է իր զավակների ու թոռների համար լինել լավ նախահայր: Ուստի, անդորրը կորցրած հերոսը դիմելու է ծայրահեղ միջոցների, որպեսզի նախքան կյանքից հեռանալը փորձի քավել իր գործած ծանր մեղքերը: Վերջին ուժերը գործադրելով նա փորձելու է այդ ամենի համար ներում հայցել: Բայց արդյո՞ք չափազանց ուշ չի լինի: 

«Ժանդարմը» վեպով Մարկ Մուստյանը կերտել է ուշագրավ մի պատում, որը թարգմանելը համարեցի ինձ համար առաջնահերթ խնդիր, հատկապես երբ մեր ժողովուրդը պատրաստվում է նշել ցեղասպանության հարյուրերորդ տարելիցը:

Վեպը լույս է տեսել երկու հազար տաս թվականին: Այն արժանացել է Ֆլորիդայի Ոսկե Գիրք մրցանակին, ներկայացվել Դեյթոնի Խաղաղության Միջազգային մրցանակին, ինչպես նաև Սարոյան գրական մրցանակին: Թարգմանվել է տասը լեզուներով:

Մուստյանի «Ժանդարմը» վեպը համոզիչ ու գեղարվեստական բարձրարժեք ստեղծագործություն է, որն ընթերցվում է մեծ հետաքրքրությամբ, պատմական անցյալի մասին տալով անկողմնապահ ու ճշմարիտ պատկերացում:             

Մարկ Մուստյանը ծնվել և մեծացել է Ֆլորիդա նահանգի Թալլահասսի քաղաքում, ավարտել է Ֆլորիդայի համալսարանի իրավաբանական բաժինը, այնուհետև իր գիտելիքները կիրառել  տեղական ինքնավար ֆինանսների, ինչպես նաև պարտատոմսերի Ազգային ասոցիացիայի բնագավառներում: Եղել է Երիտասարդ փաստաբանների Ֆլորիդայի մասնաճյուղի խորհրդի անդամ, Թալլահասսիի տարածքի առևտրա-արդյունաբերական պալատի նախագահ: Երկու հազար երեք թվականին ընտրվել է Թալլահասսի քաղաքի հանձնակատար և   պաշտոնավարել մինչև երկու հազար տասներկու թվականը: Շարունակելով գործունեությունը մասնագիտական բնագավառում, այսօր Մարկ Մուստյանը փաստաբանական իր հմտությունները կիրառում է Թալլահասսի քաղաքի մասնավոր ընկերություններից մեկում:

Միացյալ Նահանգներում կարող ես սերնդե-սերունդ ապրել և երբևէ չմտահոգվել նախնիներիդ, նրանց պատմական անցյալի, հայրենիքի և այնտեղ մնացած մարդկանց ճակատագրերի մասին, քանի որ մի քանի սերնդափոխությունը բավարար է այս երկրում ամբողջովին ձուլվելու համար: Այս առումով Մարկ Մուստյանը լիարժեք ամերիկացի է: Նրան չի կարելի համարել ո՛չ սփյուռքահայ և ո՛չ էլ՝ ամերիկահայ: Նրա հայրական նախահայրը Միացյալ Նահանգներ է ներգաղթել դեռևս հազար ութհարյուրական թվականներին՝ նախքան հայոց ցեղասպանությունը և հայտնի է, որ Ամերիկայում նա նույնիսկ մասնակցել է 1860-1865թթ. Քաղաքացիական պատերազմին:

Ի՞նչը կարող էր  ստիպել ամերիկացի գրող Մարկ Մուստյանին, ով, ինչպես ինքն է նշում, բացի ազգանվան յան վերջավորությունից ուրիշ որևէ ընդհանրություն չուներ իր հայ արմատների հետ, հանկարծ, ինչ-որ  հրաշքով զգար արյան կանչը և գտներ այն  իրական ճանապարհը, որը նրան պետք է վերադարձներ դեպի հարազատ արմատները, դեպի այն ժողովուրդը, որի ճակատագրի հանդեպ չէր կարող անտարբեր մնալ նրա նման անհատականությունը:

«Մինչև երեսուն տարեկան ես երբևէ չէի մտածել իմ նախնիների մասին»,-գրում է Մուստյանն իր հեղինակային նշումներում: Սակայն մի օր,  հերթական անգամ ինչ-որ մեկն ուզում է իմանալ, թե արդյո՞ք Մարկը հայ է, և հետո՝ արդյո՞ք նա կարդացել է Փիթեր Բալաքյանի «Ճակատագրի սև շունը» գիրքը: Մարկը չէր կարդացել: Նա ձեռք է բերում այդ գիրքը, կարդում է ու  «հիպնոզանում»: Ինչպե՞ս կարող էր աշխարհում տեղի ունենալ մի այսպիսի սարսափելի երևույթ, որի մասին շատերը, այդ թվում նաև ինքը, բոլորովին անտեղյակ լինեին:

         Հազար ինը հարյուր յոթանասունութ թվականին Ջիմի Քարտերը, ով այդ ժամանակ Միացյալ Նահանգների նախագահն էր, իր ելույթներից մեկում նշել է՝ «Ընդհանուր առմամբ աշխարհը տեղյակ չի եղել, որ հազար ինը հարյուր տասնվեց թվականին նախորդած տարիներին ամբողջ հայ ժողովրդին ոչնչացնելու համար փոխադարձ համաձայնեցված փորձ է արվել: Հավանաբար սա ամենամեծ ողբերգություններից մեկն է, որ երբևէ պատահել է մարդկային որևէ խմբի …Եվ դրանից հետո չի եղել ոչ մի Նյուրենբերգյան դատավարություն» (թարգմանությունն իմն է՝ ՄՄ):

         Գրեթե մեկ դար է անցել, սակայն ցավալիորեն ոչինչ չի փոխվել:  Թուրքիան առ այսօր շարունակում է ժխտել այն փաստը, որ հայ ժողովրդի հանդեպ իր գործած ոճիրը ցեղասպանություն է: Առ այսօր  Թուրքիայում ցեղասպանություն բառն արտասանելն անգամ դատապարտվում է:

Ինչպես յուրաքանչյուր մտահոգ անհատ և ազնիվ քաղաքացի, Մարկ Մուստյանը չէր կարող անտարբեր մնալ նողկալի արարքի հանդեպ, որը մարդ արարածն իրականացրել է իր նմանի հանդեպ և մնացել անպատիժ: Լինել անտարբեր, նշանակում է թույլ տալ, որ նման ոճիրները կրկնվեն: Իսկ գրչի մարդն իր խոհերն ու զգացումները փոխանցելու համար ունի ամենաազդեցիկ միջոցը: Ունենալով գեղարվեստական հետաքրքիր մտահղացումներ, նա որոշում է վեպ գրել ցեղասպանության մասին: Վեպն անհրաժեշտ էր կառուցել օգտագործելով իրական ճակատագրեր և իրադարձություններ, տալով տեղանքի աշխարհագրական ու կլիմայական ճշգրիտ նկարագրությունը: Ուստի Մուստյանը որոշում է լինել այն վայրերում, անցնել այն նույն ճանապարհով, որով գրեթե մեկ դար առաջ անցել էին բռնի տեղահանված հայ աքսորյալների քարավանները: Նա ցանկանում է իր սեփական աչքերով տեսնել ու պատկերացնել, թե ինչպես են հայ աքսորյալները ծայրահեղ վատ պայմաններում քայլել Դեր Զորի անապատով: Նա իր ուղևորությունը սկսում է Թուրքիայից, այնուհետև լինում է Սիրիայում, հասնում մինչև Հալեպ: Այս ճանապարհորդության ընթացքում վեպը միս ու արյուն է ստանում:

Լինելով փաստաբան, Մուստյանը գիտի, որ ցանկացած ոճրագործ, բացի իր կատարած հանցագործությունից անպատճառ ունի նաև մարդկային բազմաթիվ այլ գծեր ու հատկանիշներ: Նա ասում է. «…ես ավելի շատ ցանկացել եմ ուսումնասիրել նրա՛նց մտածելակերպը, ովքեր գործել են այս արարքը, ա՛յն թուրքերի, ովքեր այս ժողովրդին դուրս են բերել իրենց իսկ երկրից և տարել այդ ճանապարհով: Ես չեմ կարծում, որ նրանք ի վերուստ եղել են չար մարդիկ. և ցանկանում եմ թափանցել ա՛յն մարդկանց մտածելակերպը, ում շատերը դահիճ են համարում»:

Ստեղծելով ժանդարմի կերպարը, Մարկ Մուստյանն իրական դեմք է տվել նրանց, ում միջոցով իրագործվել է ցեղասպանությունը: Սրանք հիմնականում եղել են երիտասարդ թուրք տղաներ, ովքեր հավանաբար ցանկացել են զինվորագրվել և կռվել պատերազմի մեջ գտնվող իրենց հայրենիքի համար, բայց փոխարենը նրանց տրվել է մեկ այլ հանձնարարություն՝ միանալ ժանդարմերիային և տեղահանված հայերի քարավանը տանել երկրի սահմաններից դուրս՝ դեպի Սիրիա: «Մենք հովիվներ ենք», ասում է Ահմեդը Արաքսիին, հետո շարունակում՝ «Մենք պաշտպանում ենք նրանց և տեղահան ենք արել հանուն իրենց իսկ շահերի: Եթե անմարդկային լինեինք, ապա մենք պարզապես կկոտորեինք նրանց՝ բոլորին, դա շատ ավելի հեշտ կլիներ… Ես լոկ մի փոքրիկ մասն եմ մեծ առեղծվածի»:

Այս բացատրություններն ու ինքնարդարացումները ցույց են տալիս, որ շատ ժանդարմներ չեն գիտակցել իրենց գործած հանցանքի ծանրությունը: Հավանաբար նրանք առաջնորդվել են իրենց տրված հրահանգներով, առանց խորանալու, կամ «կասկածի տակ առնելու» այդ հրահանգների «արդարացի ու պատճառաբանված լինելը»: Անկասկած,     կա մի հանգամանք, որն ինչ-որ չափով մեղմացնում է տասնյոթամյա ժանդարմի՝ Ահմեդ Խանի հանցանքի չափը: Մուստյանը շատ զգույշ է մոտենում այս հարցին: Նա չի պատրաստվում Ահմեդին ազատել  պատասխանատվությունից, այլ պարզապես ցանկանում է նրա մեջ արթնացնել շատ ավելի բարձր մարդկային մի հատկանիշ: Թուրք ժանդարմի այս խտացված կերպարի միջոցով հեղինակը հայտնում է իր այն գաղափարը, որ հանցագործն ի՛նքը պետք է գիտակցի սեփական պարտքը և ընդունի իր մեղքը՝ առանց որևէ կողմնակի ճնշումների, առաջնորդվելով բարոյականության սկզբունքներով: Սա չարագործի վերափոխվելու, մեղքերի թողություն ստանալու հնարավոր միակ միջոցն է:     

Բայց ի՞նչ կարող է տեղի ունենալ սովորական մարդու հետ, որպեսզի նա հանկարծ փոխակերպվի և դառնա հրեշ: Ի՞նչը կարող է նրան դրդել դառնալ ոճրագործության մասնակից: Ադոլֆ Հիտլերի արտահայտած հայտնի մտքերից մեկում ասվում է՝ «Առաջնորդների համար ինչպիսի՜ բարեբախտություն է, որ մարդիկ չեն մտածում»:  

Մենք դժվարանում ենք մարդկային որևէ նկարագիր վերագրել նրանց, ովքեր սահմռկեցուցիչ բարբարոսություններ են կիրառել մեր նախնիների հանդեպ: Եվ այնուամենայնիվ, չենք կարող ամեն բան սև ու սպիտակ տեսնելով հարցը փակել: Այսօր մենք ցանկանում ենք խորությամբ ուսումնասիրել և հասկանալ, թե ի՞նչ մտածելակերպ է գործել պատմական այդ դաժան օրերին: Ովքե՞ր են ժանդարմի ընդհանուր անվան տակ թաքնված այդ դահիճները, ի՞նչն է նրանց շահագրգռել: Այս հարցերի լուսաբանումը Մուստյանը դարձրել է վեպի հիմնական խնդիրներից մեկը: Իսկ հեղինակի ասելիքի մեջ ներթափանցելու և այն ամբողջ խորությամբ ընկալելու համար անհրաժեշտ է հասկանալ, թե ինչպե՞ս է նա մոտեցել իր կերպարների հոգեբանությունը կերտելու բարդ խնդրին, որքանո՞վ են հեղինակին ծանոթ ժամանակակից  հոգեբանության ասպարեզում ձեռք բերված նվաճումները, և ինչպե՞ս է նրան հաջողվել ստեղծել իրապաշտ և համոզիչ կերպարներ, օգտագործելով իր ունեցած գիտական պաշարը:           

Թերևս հարցը կարելի է առավել ամբողջական հասկանալ, եթե մի փոքր թերթենք ժամանակակից հոգեբանների կատարած մի քանի ուսումնասիրություններ: Նման հետազոտություն է կատարել Ստամֆորդի համալսարանի հոգեբանության ամբիոնի պրոֆեսոր Զիմբարգոն, ով առաջ է քաշել այն հարցը, թե ի՞նչն է ստիպում բարի և անվնաս մարդուն հանկարծ դառնալ չարագործ: Այնուհետև, բազմաթիվ փորձեր կատարելուց հետո, նա հարցին տվել է շատ ուշագրավ ու սպառիչ պատասխան: Նա ասում է. «Բարու և չարի սահմանագիծը չափազանց թափանցելի է: Մեզանից յուրաքանչյուրը կարող է հատել այն…»: Բանն այն է, որ բոլոր մարդկանց մեջ էլ կա սիրելու և ատելու ունակություն: Ըստ վաստակաշատ հոգեբանի՝ «իրադրությունն է որոշում», թե կյանքում մարդն ինչ ուղղությամբ կառաջնորդվի:

Մարկ Մուստյանի գլխավոր կերպարը հոգեբանի խորաթափանց ու մանրակրկիտ հետազոտության արդյունք է: Հեղինակին հաջողվել է գեղարվեստական հետաքրքիր լուծումներով ստեղծել չափազանց համոզիչ ու իրական կերպար: Մուստյանն ամբողջովին պատկերացրել է այն բոլոր մեծ ու փոքր գործոնները, որոնք կարող էին հրեշտակին քայլ առ քայլ դարձնել հրեշ: Զարմանալի չէ, որ գիրքն ընթերցելիս երբեմն կարեկցանք ես զգում ոչ միայն զոհի, այլև ակամա ոճրագործ դարձած ժանդարմի հանդեպ. «Ես շատ ավելի կգերադասեի փառքով մեռնել ճակատամարտում թշնամու հետ ուժերս չափելիս: Բայց պարտավոր եմ անել այն, ինչն ինձ հանձնարարված է: Նախքան բանակ մտնելը, պետք է ծառայեմ որպես ժանդարմ», ասում է Ահմեդը:  

Կրկին անդրադառնանք պրոֆեսոր Զիմբարդոյի կատարած  գիտական հետևություններին, որտեղ նա խոսելով հատկապես  դաժանություններ իրագործող մարդկանց հոգեբանության մասին, նշում է  սոցիալական այն գործողությունները, որոնց կիրառման դեպքում  սովորական մարդը կարող է դառնալ հանցագործ: Նա տալիս է մի քանի տարբերակ, որոնցից են՝ մարդուն մատուցիր այնպիսի գաղափարախոսություն, որը նրա մոտ հավատ ներշնչի այն ամենի հանդեպ, ինչը արվում է. արա այնպես, որ նա շատ փոքր, աննշան քայլ կատարի իրենից փոքր կամ անզոր մեկին վնաս հասցնելու ուղղությամբ՝ քիչ առ քիչ ավելացնելով իր հասցրած վնասի չափը. ներկայացրու պատասխանատու ղեկավարին որպես օրինական, արդար ու լիազորված անձ. տուր անորոշ ու հարափոփոխ օրենքներ,  հաճոյակատար մարդկանց նրա մոտ ներկայացրու որպես օրինակելի տիպարներ և այս ծանր իրավիճակից դուրս գալը դժվարացրու, այն դարձնելով գրեթե անհնար:

Վեպում կան վերը նշվածի հետ համահունչ բազմաթիվ իրավիճակներ, կերպարների մտածելակերպը լուսաբանող դրվագներ, որոնք նշված հոգեբանական վերլուծությունների վառ օրինակներ են: Հեղինակը մանրամասն ուսումնասիրում է յուրաքանչյուր իրավիճակ և հարցերը  քննարկում տարբեր տեսանկյուններից. «Ո՞րն է ավելի նախընտրելի՝ հետևել առաջնորդի՞ն, թե՞ առաջնորդել միայն հետևողներին»: Այս և նման հարցադրումները խորհրդածելու որոշակի ուղղություն են նախանշում ընթերցողի համար, առանց հեղինակի կարծիքը նրան հարկադրելու:   

Ժանդարմը սովորական երիտասարդ է, ով հետևում է վերևից եկող հրահանգներին և ընդհանուր բարոյալքված վիճակի հունի մեջ ընկած, քայլ առ քայլ դառնում է ոճրագործ: Նա այնքան է վարժվել իր շուրջը կատարվող դաժանություններին, որ զոհը նրա աչքին մարդկային որևէ կերպար չի ներկայացնում: Իսկ երբ զոհին զրկում ես մարդկային կերպարանքից, հոգեբանորեն չափազանց հեշտ է դառնում նրա հանդեպ ոճիր գործելը: Վեպում աքսորյալ հայ աղջիկը՝ Արաքսին Ահմեդին ասում է. «Մենք ձեզ համար եզների պես կենդանիներ ենք: Ինչու՞ հենց հիմա պարզապես չեք գնդակահարում բոլորիս»:

Գրքի անկյունաքարերից մեկն էլ դեռահաս հայ աղջկա՝ Արաքսիի և տասնյոթամյա ժանդարմի սիրո պատմությունն է: Արաքսին,   արտասովոր  գեղեցիկ այդ աքսորյալ աղջիկը, ով հանկարծ հայտնվել էր ընդհանուր թոհ ու բոհի, վայրագ ու դաժան սպանությունների մեջ, անմիջապես գրավում է Ահմեդի սիրտը: Վերջինս Արաքսիի յուրօրինակ հմայքի մասին ասում է՝ «Նրա աչքերն իրարից տարբեր են՝ մեկը մուգ է, մյուսը՝ բաց, կարծես նրա մայրը չէր կարողացել մերժել կատարյալ գեներից և ոչ մեկին»:

Անկեղծ ու մաքուր զգացմունքը, որը ծնվում է չարագործության հոսանքի մեջ ընկած ժանդարմի սրտում, մարդկային գծեր է արթնացնում նրա մեջ: Նա ասես ուշքի է գալիս և սկսում նկատել իր և մյուս ժանդարմների կատարած սարսափելի արարքները: Սերը նրան ստիպում է ոչ միայն պաշտպանել ու հոգ տանել Արաքսիի մասին, այլ իր վերաբերմունքը փոխել նաև մյուս աքսորյալների հանդեպ: Իսկ այժմ, երբ Էմեթ Քանը հասել է իր կյանքի մայրամուտին, հենց Արաքսիին է ցանկանում գտնել և նրանից ներում խնդրել իր գործած հանցանքների համար: Գրքի խորհրդանշական մեկնաբանություններից մեկն էլ այն է, որ աքսորյալ հայ աղջիկա՝ Արաքսիի իրարից տարբերվող աչքերը կարծես խորհրդանշում են երկփեղքված արևելյան ու արևմտյան Հայաստանները, և այն, որ Արաքսին մինչև օրս էլ սպասում է նրան՝ Ահմեդին, կամ Թուրքիային: Հեղինակն այնպիսի տեսարան է կառուցել, որտեղ Արաքսին ինքնըստինքյան սկսում է ընդհանրանալ, ներկայացնել ոչ միայն ինքն իրեն, որպես եղեռնի զոհ, այլև իր թոռնուհուն, անցած, ներկա ու գալիք սերունդներին, իր մեջ խտացնել ամբողջ հայ ժողովրդին.   

«…իմ ուշադրության կենտրոնում միայն Արաքսին է, ով սպասում է, բաց գույնի աչքով կասկածում է, իսկ մուգով՝ հաստատում…»:

  Ցեղասպանության հետ առնչվող բազմաթիվ հարցեր գրքում քննարկված են այնպիսի նրբանկատությամբ և այնքան արհեստավարժ, որ ընթերցողն ինքնաբերաբար հանգում է ճիշտ եզրակացության: Կրկին դրսևորվում է  հեղինակի փաստաբանական և, ինչու չէ, նաև դիվանագիտական հեռատեսությունը: Նա նկարագրում է ժանդարմի մտածելակերպը, ով վեպի սկզբում փորձում է արդարանալ: Նա Արաքսիի հետ զրուցելիս փաստարկներ է բերում, որոնք թուրքերի բերած այն պատճառաբանություններն են, որոնք բազմիցս լսել ենք՝  պատերազմ էր, հայերը, ապրում էին օսմանյան կայսրության սահմաններում, սակայն հավատարիմ չէին, դաշնակցել էին մեր թշնամու հետ… և այլն: Բայց հետո, ասում է մի բան, որը մեզ ավելի շատ ու առավել խորը մտածելու առիթ է տալիս: Ահմեդը հայերի մասին ասում է, որ նրանք կարծում են, թե իրենք Թուրքիայում անփոխարինելի են, և «որ կայսրությունը կկործանվի առանց հայ բանկիրների, փաստաբանների, վաճառականների և առևտրականների»: Իսկ հետո շարունակում է,  «Այնուամենայնիվ, եթե հայերն այդքան խելացի են, իսկ թուրքերն՝ այդքան հիմար, ինչպե՞ս կարողացանք հասնել այսօրվա վիճակին»: 

«Ժանդարմը» ընթերցողը պատկերացնում է, թե ինչպես  իրար հաջորդող բազմաթիվ չարաբաստիկ իրադարձություններ կարող են կուտակվել և պատճառել այնպիսի մեծ ողբերգություն, ինչպիսին ցեղասպանությունն է:   

Վեպի համառոտ բովանդակությունը հետևյալն է: Գլխավոր կերպարը ժանդարմն է, նրա անունը Ահմեդ Խան է, իսկ Ամերիկայում նա դառնում է Էմեթ Քան: Նա ապրում է Ջորջիա նահանգի Վեյդսբորո փոքրիկ քաղաքում: Էմեթն  իննսուներկու տարեկան է, և ահա նրա գլխուղեղում հայտնաբերվում է ուռուցք: Առաջին համաշխարհային պատերազմի ժամանակ օսմանյան բանակում կռվելիս գլխի ծանր վնասվածք էր ստացել: Անգլիացիները   նրան շփոթել էին և որպես անգլիացի զինվոր ուղարկել Լոնդոնի զինվորական հոսպիտալ: Այստեղ Ահմեդն ապաքինվել էր, սակայն  կորցրել հիշողությունը: Ամերիկուհի բուժքույր Կարոլը, ով խնամում էր նրան, ամուսնանում է նրա հետ և իր հետ բերում Ամերիկա: Էմեթ Քան ամերիկացած անվամբ նա այստեղ ապրում է ընտանիքին նվիրված աշխատավոր մարդու համեստ կյանքով: Հոգ է տանում կնոջ ու երկու դուստրերի մասին, աշխատում օրն ի բուն, ինչպես ցանկացած օրինավոր քաղաքացի: Բայց գլխում հայտնված ուռուցքի և դրան հաջորդած վիրահատության պատճառով Էմեթը սկսում է սարսափելի երազներ տեսնել: Նրա երազներն այնքան պատկերավոր են, որ թվում է, թե դրանք ոչ թե անցյալի հուշեր են, այլ իրականություն: Ուստի, գրքում հիշողություններն ու իրականությունը տեղի են ունենում միևնույն ժամանակ, իսկ ընթերցողը դառնում է այդ ամենի վկան և ականատեսը, ակամա հայտնվելով անցյալի ու ներկայի խորհրդավոր սահմանագծում: Բանն այն է, որ սրանք միայն երազներ չեն, այլև արթնացած հիշողություններ են և հայտնվում են ոչ միայն քնած, այլև արթուն ժամանակ: Երիտասարդ տարիներին հիշողությունը կորցնելը Էմեթին օգնել էր ազատվել անցյալի բեռից և Ամերիկա գալով նոր կյանք սկսել: Իսկ հիմա հայտնվել է մի տարածքում, որը նրան այնպես է կապում այդ անցյալի հետ, որ չի կարողանում կողմնորոշվել, արդյոք դա պատրա՞նք է, թե՞ իրականություն: «Անվիճելի փաստ է, որ անցյալում ես եղել եմ այստեղ, որ հեծել եմ այս ձին, արտասանել եմ այս բառերը, եղել եմ լուռ ու հանդուրժող ականատեսը, նայել եմ ու սպասել», պատմում է նա: Սակայն դա այդքան էլ այդպես չէ: Իրականում Էմեթն իր ամբողջ կյանքի ընթացքում ապրել է ոչ թե իրոք հիշողությունը կորցրած և անտեղյակ մարդու անհոգ կյանքով, այլ այն մարդու, ով ապրում է իր հանցանքը գիտակցելով՝ «Ամոթի զգացումս սահմաններ չունի, հանցանքս այնքան ծանր է, որ նույնիսկ գերազանցում է ճշմարտությանը», ասում է նա:                            

Իր ամբողջ կյանքում նա ենթագիտակցաբար փորձել է սրբագրել իր գործած մեղքերը: Ամերիկայում կատարելով ջրմուղագործի աշխատանք, նրա կյանքն անցել է «ջուր մատուցելով, ջրի ընթացքը փոխելով»: Իսկ ջուրն ու նրա հոսքը Էմեթի հիշողության մեջ զարհուրելի տեսարաններ են արթնացնում: Ջրի հոսքը նա երբեմն համեմատում է արյան հոսքի հետ, երբեմն նրա ականջներում այն միախառնվում է խեղդվողների ձայներին, կամ նրա աչքերի առջև է հայտնվում՝ «Մի կեղտոտ երեխա, ով ագահաբար ջուր է խմում»: Այս և նման նկարագրությունները Մարկ Մուստյանը կատարում է նկարչի հմտությամբ, օգտագործելով չափազանց պատկերավոր նրբերանգներ, լեզվական հարուստ և ճկուն ոճ:    

 Հեղինակը ճիշտ և տեղին է օգտագործում հիշողության հետ կապված շատ ուշագրավ լուծումներ, իր ասելիքը դարձնելով առավել բազմաշերտ ու խորը: Գլխի վնասվածք ստացած Ահմեդը կորցնում է հիշողությունը, իսկ հետո, երբ այն սկսում է վերականգնվել, նա միայն կարողանում է հիշել այն, ինչը նրան ցավ չի պատճառում, ինչպես օրինակ շախմատ խաղալը: Ցավալի, տխուր երևույթներն, ինչպես եղբոր՝ Բուրակի մահն է, կամ դրան հաջորդած իրադարձությունները, կապված պատերազմի, ժանդարմերիային միանալու, հայերի տեղահանության հետ, նա ամբողջովին ջնջում է իր հիշողությունից:

Վեպում Էմեթի հիշողության հետ կապված խնդիրները մտացածին չեն, դրանք իրականում տեղի ունեցող երևույթներ են և հաստատվում են ֆրոյդի ենթագիտակցության մասին տեսությամբ: Ժանդարմը, նրա հիշողության հետ կապված տարօրինակ երևույթները չափազանց պատկերավոր են և միևնույն ժամանակ համոզիչ են դարձնում վեպում քննարկված  հիմնական գաղափարներից մեկը, ըստ որի ստիպողաբար, մտքիդ վրա ճնշում գործադրելով, կարող ես մոռանալ: Իսկ ճնշում գործադրում ես քեզանից հեռացնելու համար այն բոլոր մտքերն ու հիշողությունները, որոնք կարող են խախտել հոգեկան անդորրդ,  հուզմունք ու անհանգստություն պատճառել: Ինչպես Ֆրոյդն է ասում՝ այս ճնշամիջոցը ծառայում է հաճույքի սկզբունքին, քանի որ այն նվազագույնի է հասցնում ցավն ու վիշտը: Ուստի, Էմեթն ասում է, որ Ամերիկա հասնելուն պես «…ինձ սկսեց թվալ, թե մինչ այդ ապրածս կյանքը երազ է եղել, ասես այն մեկ ուրիշն է ապրել՝ մեկը, ով այժմ համր է: Մեկը, ում այլևս չեմ հիշում»:

Իսկ ինչպե՞ս կարող է ենթագիտակցական կամ անգիտակցական միտքը բացահայտվել: Եթե շարունակենք հետևել Ֆրոյդի տեսությանը, ապա կտեսնենք, որ դա կարող է տեղի ունենալ հիմնականում երազների և լեզվի սայթաքումների, կամ ինչպես ընդունված է ասել՝ «ֆրոյդյան սայթաքումների» միջոցով:

 Ուստի, հեղինակն այստեղ ոչ միայն կարողացել է կերտել այնպիսի կերպար, որը  հոգեբանական տեսակետից դասական օրինակ է, այլ նաև կատարել է շատ խորը բացահայտում: Ի՞նչ է սա՝ տրավմայի պատճառով առաջացած հիշողության կորու՞ստ, թե՞ անախորժ, տհաճություն պատճառող մի բան, որը պետք է ջնջել հիշողությունից: Այս հարցի պատասխանը թերևս կարող է լինել ինքնախոստովանությունը, որն ինսուներկու տարեկան Էմեթը կատարում է՝ ուղեղի վիրահատությունից հետո.

«Ես պատմում եմ նրան, կամ համենայն դեպս փորձում եմ պատմել: Ես Թուրքիայից եմ: Մասնակցել եմ պատերազմին: Վիրավորվել եմ, հետո ինձ փրկել են: Ներգաղթել եմ: Հայր եմ: Սակայն չեմ կարող նրան ասել, թե ինչ է տեղի ունեցել այդ ամենից առաջ, այն ամենը, որ ես գիտեմ և հիմա սկսել եմ վերհիշել: Որ ես եղել եմ ժանդարմ…մարդասպան: Որ դա իմ ամոթն է»:         

Մուստյանն այս հարցին նրբանկատ ու զգույշ է մոտենում, առանց ավելորդ մեկնաբանությունների, ինչը կարող էր թուլացնել գեղարվեստական խոսքի ներքին թափը: Այս և մյուս հանգուցային հարցերը նա թողնում է ընթերցողին:  

Կարևոր խնդիրներից մեկը, որի շուրջը հեղինակն ընթերցողին մտածելու առիթ է տալիս, այն է, թե ի՞նչ ժառանգություն ենք ցանկանում թողնել մեր սերունդներին: Էմեթ Քանը մտահոգվում և  անհանգստանում է իր զավակների համար: Նա ցանկանում է, որ իր դուստրերը լինեն տեղեկացված, որ գիտելիքն ու իմացությունը լինեն անարգել: Չէ՞ որ օրերից մի օր մեկը կարող է  ինչ-որ հարց տալով «խաբեությունը բացահայտել»: Սակայն մյուս կողմից նա չի ցանկանում այդ ծանր բեռը դնել դուստրերի ուսերին: Նա ասում է՝ «…Բայց իմաստ ունի՞պատմել կյանքիս վերջալույսին ի հայտ եկած իմ աղետալի պատմությունը, նրան ևս ենթարկել այս ապրումներին: Եթե պատմեմ, ապա հարցեր կառաջանան, ստիպված պիտի լինեմ բացատրություն տալ և արդարանալ: Չեմ ցանկանում է՛լ ավելի հոգս պատճառել նրան»: Սակայն  նա լավ է գիտակցում այս հարցի պատասխանը, նա գիտի, որ «անցյալը վերջում այնքան հզոր է դառնում, որ ներխուժում է զորքի նման»:

Չես կարող գիրքը վայր դնել առանց մտածելու այն մասին, թե մենք, յուրաքանչյուրս, իբրև անհատ, կամ իբրև հավաքական միավոր, ի՞նչ ենք ցանկանում թողնել մեզանից հետո եկող սերունդներին որպես ժառանգություն: Գրքում այս հարցը ճիշտ տեսանկյունից է քննարկվում, հաշվի առնելով մի քանի տարբեր հանգամանքներ: Բնականաբար յուրաքանչյուր անհատ, անկախ ազգային պատկանելությունից, ցանկանում է իրենից հետո եկող սերունդներին թողնել հիշողություններ, որոնք նրանց ցավ չեն պատճառի: Սակայն չենք կարող նրանց չփոխանցել ճշմարտությունը, իսկ «Ի՞նչ է ճշմարտությունն առանց հիշողության: Ի՞նչ է այսօրն, առանց անցյալի…»:

Մենք պետք է սա անենք պատասխանատվության գիտակցությամբ: Մարկ Մուստյանը խորհուրդ չի տալիս անցյալը չափից ավելի փորփրել: Նա խորհուրդ է տալիս՝ խորհել, կշռադատել, այնուհետև մտքից զտել այն ամենը, ինչը պիտանի չէ: Նա գիտի, որ հիշողությունը մի բան է, ինչը յուրաքանչյուր անհատի մոտ յուրովի է արտահայտվում: Հնարավոր չէ ամեն բան կյանքում տեսնել բոլոր կողմերից: Ուստի՝ «երբ փորձում ենք որևէ բան հիշել, ապա ինչ-որ չափով փոփոխում ենք այն»:

Ուրեմն ի՞նչ է պետք թողնել եկող սերունդներին:

Մարկ Մուստյանը միայն մեկ բան ունի փոխանցելու՝ հավերժական ու անփոփոխ, և հենց դա է վեպի գլխավոր կերպարի վերջնական հույսը՝

«Ինքս ինձ ասում եմ, որոշ բաներ, ինչպիսիք են գեղեցիկն ու սերը, կարող են այնքան վեհ լինել, որ մնացած ամեն ինչ թողնեն ստվերում»:

Պատմությանն ու հիշողությանը անդրադառնալու համար միայն փաստերը քիչ են: Պատմություն ասելով չպետք է հասկանալ միայն անցյալում տեղի ունեցած իրադարձություններն ու պատմաբանների կողմից գրի առնված փաստերը, քանի որ գրի առնելիս անկասկած կլինեն ընտրողական, անձնական սուբյեկտիվ մոտեցումներ, և իրադարձությունները համակողմանի չեն դիտարկվի: Ուստի, պատմությունն, անկասկած, նաև անցյալում տեղի ունեցած դեպքերի մեկնաբանություններն են: Պատմական անցյալի մասին վեպ գրելը բարդ աշխատանք է, սակայն այն տալիս է ստեղծագործական ներշնչանքի ու երևակայության ազատ դրսևորման  հնարավորություն: Ֆրանց Վերֆելն իր «Վերդի» վեպում ասում է՝ «Ճշմարտությունը, որն ընդօրինակում ենք, կարող է շատ լավն է, բայց մեր հայտնաբերած ճշմարտությունն է լավագույնը, այն անսահմանորեն ավելի լավն է…», ինչպես հետո պնդում է՝ անգամ գերազանցում է պատմագրությանը:

Կասկածից վեր է, որ Մարկ Մուստյանն իր «Ժանդարմը» վեպով մեզ տվել է բոլորովին նոր՝ իրատեսական, չափազանց մարդասիրական հայեցակերտ, որով կարող ենք նոր տեսանկյունից մոտենալ մեր ժողովրդի պատմությանը և ապագային վերաբերող շատ հարցերի ու խնդիրների, ավելի լավ ճանաչենք մեր թշնամուն, և գուցե այդ դեպքում գտնենք մեզ շատ հուզող հարցերի պատասխանները, և ինքներս էլ հայտնաբերենք մեզ այնքան անհրաժեշտ ճշմարտությունը:      

 

 

          

                                                                          Մարո Մադոյան-Ալաջաջյան

                                                                                                          Սեպտեմբեր, 2014թ.

Share to Google Plus
Share to Odnoklassniki